Herkes Web'e erişebilsin diye...
Engelli Değil Erişilebilir Web

Dünya Bankası destekli Erişilebilir Web projesinin son çalıştayı 26 Haziran’da Bersay İletişim Enstitüsü’nde düzenlenecek. Görme engelliler, görme bozukluğu olanlar ve renk körlüğü rahatsızlığı olanlar için erişilebilirlik ve daha erişilebilir web için kodlamayla alakalı sunumların yapılacağı etkinlik 14:00-16:00 arasında olacak. Etkinlik programı şu şekilde:

14:00 – 14:30 Çay kahve/tanışma
14:30 – 15:15 Mustafa Dalcı – Erişilebilir Web Projesi ve Erişilebilirlik
15:15 – 16:00 Gözde Berberoğlu – Erişilebilir Web İçin Kodlama

Etkinliğe katılan kişilerin adreslerini alıp kendilerine ‘Herkes İçin Web: Evrensel Kullanılabilirlik ve Tasarım’ kitabını hediye edeceğiz.

Tarih:26 Haziran Cumartesi
Saat: 14:00-16:00
Yer: Bersay İletişim Enstitüsü
Adres: Kasap Sok. No:22/A Esentepe-İstanbul

ICEGEG’10 Sunumu: “Türkiye’den Kullanılabilirlik ve Erişilebilirlik Örnekleri”

Türksat’ın düzenlediği International Conference on eGovernment and eGovernance (ICEGEG) konferansında Türkiye’den kullanılabilirlik ve erişilebilirlik örneklerinin verildiği Spreading Usability and Accessibility into Society makalesinde Türksat ve ODTÜ ile birlikte Erişilebilir Web projesi de yer aldı.

Makale örneklerin yanında kullanılabilirlik ve erişilebilirlik konularının devlet kurumlarının websitelerini ve web formlarını nasıl etkileyeceğini de içeriyor. Sunumda ise makale içeriğinin yanında Turksat’ın oluşturduğu Turkiye.gov.tr’nin erişilebilirlik ve kullanılabilirlik testlerinin nasıl yapıldığını görebiliyoruz.

Makale yazımında, sunum hazırlama ve sunma aşamasında önemli rol oynayan Tunç Medeni ve Ugurcan Kutluoglu’na teşekkür ediyoruz.

Renk Körlüğü ve Arayüz Renkleri

Renk körlüğü istatistiklere göre insanların yüzde 5′ine yakınının yaşadığı bir problemdir. Bir diğer deyişle her 20 kullanıcıdan biri arayüzde bulunan bazı renkleri ayırt etmekte zorlanmaktadır.

Öncelikle renk körlüğünün en fazla görülen 3 türünden bahsedelim:

Protanopia – Protanomaly (Kırmızı Yeşil Renk Körlüğü)
Erkeklerin yüzde 1.08′i kadınların da yüzde 0.03′ü bu sorun ile karşı karşıyadır. Normal renkler ile bu rahatsızlığı olan kullanıcıların renk karşılaştırması aşağıdaki gibidir.

Deuteranopia – Deuteranomaly (Kırmızı Yeşil Renk Körlüğü)
Erkeklerin yüzde 6’sı kadınların da yüzde 0.45′i bu sorun ile karşı karşıyadır. Aşağıda renk karşılaştırmasını görebilirsiniz.

Tritanopia- Tritanomaly (Mavi Sarı Renk körlüğü)
Toplam nüfusun yüzde 1′inden daha az bir bölümünde görünen bu rahatsızlıkta aşağıdaki renk karşılaştırmasında görebileceğiniz gibi mavi ve sarı renkler karışır.

Renk Körlüğü Rahatsızlığı Olanlar Sitemizi Nasıl Görürler?

Arayüzün renk körlüğü rahatsızlığı olanlar tarafından nasıl göründüğü görmek için filtreler yaratan yazılımlar bulunmaktadır.

1. Color Oracle

Color Oracle ile ekrandaki herhangi bir bölümü seçip yukarıda bahsedilen türlere göre filtreleme yapabiliyoruz. Ya,
zılımın Windows, Mac ve Linux sürümleri mevcut ve ücretsiz.

2. ColorDoctor

Fujitsu tarafından üretilmiş olan bu yazılım ile Color Oracle gibi filtreler ekleyebileceğimiz gibi sayfanın siyah beyaz görünümü de görebilir ve bu görüntüyü farklı formatlarda (BMP, JPEG, PNG, TIFF, ve GIF) kayıt edebiliriz. Color Oracle’ın aksine sadece Windows üzerinde çalışıyor ve çalışması için Windows .NET Framework 1.1 gerekiyor.

3. Sim Daltonism

Sim Daltonism sadece Mac için üretilmiş bir yazılım olarak Mouse ile gezinilen alanlarda anlık filtreler oluşturabiliyor.

Yazılımların yanı sıra online araçlar ile de yukarıda bahsettiğimiz sonuçları elde edebiliyoruz.

Coblist ile yüklediğimiz resmin renk körlüğü rahatsızlığı olan kullanıclar tarafındand nasıl göründüğüne bakabilirken, Vischeck ve Colorblind Web Page Filter ile de web sayfalarının testini yapabiliyoruz.

Color Vision da herhangi bir rengi seçip o rengin nasıl göründüğünü belirlemeye yarıyor.

Okunabilirlik

Sayfaların okunabilir olması içeriğin kullanıcılar tarafından çok daha kolay bir şekilde anlaşılması için (sayfa dilinin anlaşılır olması ile birlikte) gereken ilk şartlardandır.

Sayfa okunabilirliğinin testi kullanılabirlik testlerinin bir parçası olarak kullanıcıların test esnasında yaptığı yorumlardan ve anket sonuçlarından çıkarılabiliyor.

Sayfanın okunabilirliği konusunda kullanıcı ile test etmeden bu konuda daha önce yapılan çalışmalara bakarak da fikir sahibi olabiliyoruz. Alyson L. Hill’in yaptığı bir araştırma farklı yazı stilleri, yazının normal veya italik olması ve değişen arka plan/yazı renklerinin okunabilirliğe olan etkisini ölçmekte.

Araştırmayı anlatmadan önce bu çalışmanın 1997 yılında yapıldığını ve o günden günümüze hem kullanıcı hem de donanım anlamında fazlasıyla değişiklikler olduğunu hatırlatmakta fayda var. Şimdilik bu denli karşılaştırmaların olduğu başka bir çalışma yapılmadığı için bu araştırmayı örnek olarak veriyoruz.

Bu çalışmaya katılan deneklerden farklı yazı stilleri,biçimleri ve arka plan/yazı rengine sahip metinlerin taranması ve bu metinler içinden belirli kelimelerin bulunması isteniyor. Aşağıdaki çalışma sonuçlarının olduğu -okunması biraz zor olan-grafiği görebilirsiniz.

BK/GY (Gri üzeri siyah)
BK/W (Beyaz üzeri siyah)
GN/Y (Sarı üzeri yeşil)
R/GN (yeşil üzeri kırmız)
W/BL (mavi üzeri beyaz)
Y/BL (mavi üzeri sarı)

Grafikte Arial,Times New Roman ve Courier yazı tipi, normal ve italik yazı stili ve yukarıda belirtilen arka plan/yazı rengi kombinasyonları kullanılarak kullanıcıların reaksiyon süreleri bulunmuştur.

Grafiği yorumlamak gerekirse kullanıcıların en hızlı reaksiyonları verdiği metinler sarı arka plan üzerine yeşil ve beyaz arka plan üzerine siyah ile normal stilde yazılanlardır. Buradan bu metinlerin diğerlerine nazaran çok daha okunabilir olduğu sonucu çıkmıştır.

Araştırmanın anlatıldığı sayfa da araştırma sonucunu baz alarak sarı arka plan üzerine yeşil ile yazılmıştır.

Kullanıcı Odaklı ve Erişilebilir Devlet Web Sitesi Yönergeleri

İsveç’de Verva adında Swedish Administrative Development Agency tarafından hazırlanmış 163 sayfalık yönergeler, detaylı bir şekilde devlet dairelerinin web servislerinin nasıl kullanıcı odaklı ve erişilebilir bir şekilde tasarlanacağını anlatıyor. İngilizceye çevrilmiş halini http://www.eutveckling.se/static/doc/swedish-guidelines-public-sector-websites.pdf adresinden indirebiliceğiniz bu dosyadaki yönergelerin içeriği aslında bütün web servislerini kapsamakta. Son hali Kasım 2006′da hazırlanmış olan bu dökümanın yeni versiyonları Verva’nın kriz nedeniyle zor günler geçirip ve kapanmak üzere olması nedeniyle çıkmayacak gibi gözüküyor.

Türkiye’de de yukarıdaki döküman kadar detaylı olmasa da Başbakanlığın Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu-Marmara Araştırma Merkezi’ne hazırlattığı Kamu Kurumları İnternet Sitesi Kılavuzu bulunuyor.

Emirates.com’dan Erişilebilirlik Örneği

Web erişilebilirliği, web sayfalarının engelli kişiler tarafından da kullanılabilmesi anlamına gelir. Bu amaçla W3 tarafından web siteleri için yönergeler oluşturulmaktadır.

Bu yönergelerin nasıl uygulandığına dair güzel bir örneği Emirates‘in erişilebilirlik sayfasında görebiliyoruz. Emirates bu sayfada erişilebilirlik adına neler yaptığını Resimler, Metin, Bağlantılar,Formlar ve tablolar,Komut dosyaları,Açılan Pencereler,Görsel tasarım,Erişim Tuşları ve Yapısal İşaretleme başlıkları altında anlatmış. Aşağıda bu maddelerden birkaçını bulabilirsiniz. Aşağıdaki maddeler ekran okuyucu kullanarak web sayfalarını gezen kullanıcılar için oldukça yararlıdır.

Tüm resimlerin ALT etiketlerinde resim açıklaması bulunmakta.

Tüm form kontrolleri uygun ve açık bir şekilde etiketlenir ve stil sayfaları olmadan okunabilir.

Tüm formlar arasında fare kullanmadan gezinebilirsiniz.

Site içeriği, JavaScript desteği olmadan kullanılabilir.

Tarayıcınız veya tarayıcı cihazınız stil sayfasını desteklemiyorsa, yine de tüm sayfaların içeriği okunabilir.

Bu maddelerin yanında önemli bir başlık olarak Erişim tuşları (Access Keys) da dikkat çekmektedir. Erişim tuşları ile sitede tanımlanan kısayollar Windows’da ALT ile Macintosh’da da Control ile beraber basılarak ziyaret edilir. Bir erişim tuşu belirlemek için “a” etiketine accesskey parametresi aşağıdaki gibi eklenebilir.

<a
href=”http://www.blogger.com/index.html”
accesskey=”a”>Anasayfa</a>

Erişilebilirlik sadece görme engelli kullanıcılar için değil de renk körlüğü ve görme bozukluğu rahatsızlığı olan kullanıcılar için de gereklidir. Her 20 kullanıcıdan birinde renk körlüğü her 10 kullanıcıdan birinde de görme bozukluğu olduğu düşünülürse erişilebilirliğin hitap ettiği kitle hiç de azımsanmamalıdır.